Sarmatyzm dla początkujących — skąd wziął się polski gest

Sarmatyzm to formacja kulturowa polskiej szlachty od XVI do XVIII wieku — i jednocześnie zbiór wyobrażeń, z których do dziś czerpiemy, często nieświadomie. Warto go znać, bo tłumaczy sporo w polskiej estetyce i sposobie bycia.

Skąd nazwa

Szlachta Rzeczypospolitej wierzyła, że wywodzi się od Sarmatów — starożytnego ludu koczowniczego znad Morza Czarnego, opisywanego przez antycznych geografów. Mit rodowodu był wygodny: uzasadniał odrębność stanu szlacheckiego od reszty społeczeństwa i tłumaczył orientalne upodobania. Historycznie nie ma na to potwierdzenia, ale przez dwieście lat traktowano to całkiem serio.

Strój, który mówił wszystko

• Żupan — długa spodnia szata, zwykle jaśniejsza.
• Kontusz — wierzchnia szata z charakterystycznymi rozciętymi rękawami (wylotami), zarzucanymi na plecy.
• Pas kontuszowy (słucki) — jedwabny, tkany złotą i srebrną nicią, czterostronny: różne strony na różne okazje. Kosztował tyle, co wieś, i był oznaką majątku.
• Karabela — szabla o charakterystycznej rękojeści, noszona także jako element stroju.
• Delia i kołpak z czaplim piórem — zimowe i paradne dopełnienie.

Manufaktury pasów działały m.in. w Słucku, Kobyłce i Lipkowie. Pas słucki jest dziś jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich wytworów rzemieślniczych epoki.

Język i obyczaj

Stąd pochodzą formy, które brzmią dziś archaicznie, ale wciąż są rozumiane: „Waść”, „Waszmość”, „Mości panie”. Kultura sarmacka ceniła gościnność podniesioną do rangi obowiązku, oratorstwo, uczty ciągnące się dniami i barwną retorykę. Ceniła też złotą wolność szlachecką — z liberum veto włącznie, które ostatecznie okazało się gwoździem do trumny państwa.

Blaski i cienie

Sarmatyzm bywa idealizowany albo wyśmiewany, a zasługuje na jedno i drugie. Dał Rzeczypospolitej wyjątkową jak na epokę tolerancję religijną, silne poczucie wspólnoty i oryginalną estetykę. Dał też megalomanię, niechęć do reform i przekonanie o własnej wyjątkowości, które kosztowało niepodległość.

„Skromność jest ważna. Ale nie przesadzajmy.”

Co z tego zostało

Zostały gest i poczucie humoru: skłonność do przesady w gościnności, zamiłowanie do mocnej czerwieni i złota, dystans do władzy, upodobanie do opowiadania historii. Zostały też przedmioty — motywy z pasów, husarskie skrzydło, karmazyn. U Polaka bierzemy z sarmatyzmu to, co najlepsze: rozmach i przymrużenie oka, bez kostiumu i bez zadęcia.